Aktualności
Ze szkicownika Karola Szymanowskiego – Historia pewnego utworu
2025-12-18
Nieukończony Koncert fortepianowy, niewydany mazurek, zniszczone Concertino... Kompozytorskie szkice Karola Szymanowskiego to cenne źródło dla muzykologów badających jego język muzyczny i proces twórczy – ale czy jest dla nich miejsce także w życiu koncertowym? W tej odsłonie cyklu „Historia pewnego utworu” przyjrzymy się nie pojedynczemu dziełu, lecz zbiorowi utworów – niedokończonych, nieznanych oraz zrekonstruowanych.
Karol Szymanowski pozostawił po sobie blisko tysiąc taktów różnego rodzaju szkiców – od pojedynczych, luźnych motywów rozsianych po rękopisach rozmaitych utworów, aż po wyraziście zarysowane większe fragmenty, pozwalające na przynajmniej częściowe zrekonstruowanie kompozycji. Badania nad tym materiałem rozpoczął Stanisław Golachowski – twórca i badacz Archiwum Szymanowskiego, obecnie przechowywanego w Archiwum Kompozytorów Polskich Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. W latach 1939-1945 Golachowski zgromadził w swoim mieszkaniu rozproszone autografy muzyczne i literackie, dokumenty oraz pamiątki po Szymanowskim, ratując je tym samym przed wojenną zawieruchą. Wyodrębnił także jednostki rękopiśmienne w spuściźnie po kompozytorze i odczytał część szkiców.
Temat podjęła następnie Zofia Helman, która zidentyfikowała wiele fragmentów szkicowych – m.in. w Mazurkach op. 50, partyturze Króla Rogera i Agawe. Ustaliła także, że w rękopisach Szymanowskiego na ogół nie spotykamy większej liczby szkiców jednej kompozycji, zaś brudnopisy – poza stosowaniem skrótów w zapisie – nie różnią się w treści muzycznej od czystopisów. Można zatem przypuszczać, że Szymanowski podczas komponowania nie sporządzał różnych wersji jednego utworu, a raz stworzoną myśl muzyczną albo rozwijał w ukończonym utworze, albo zarzucał.
Pozostałe kilkadziesiąt kartek szkiców zidentyfikowała i opisała Elżbieta Jasińska-Jędrosz. Badania nad spuścizną Szymanowskiego rozpoczęła w 1974 roku, jako nowy pracownik Archiwum Kompozytorów Polskich. Podczas prac nad katalogiem rękopisów muzycznych kompozytora natknęła się na jednostkę o nazwie „Szkice niezidentyfikowane”. Opracowując ją na potrzeby katalogu, badaczka stwierdziła, że spośród kolekcji drobniejszych, rozproszonych myśli muzycznych, można wyłonić także odrębne utwory – w tym kompozycje niemal ukończone lub nadające się do przynajmniej częściowej rekonstrukcji. Tak rozpoczęła się niemal czterdziestoletnia przygoda...
Owocem badań Jasińskiej–Jędrosz jest tom zbierający dwadzieścia sześć niedokończonych, nieznanych i planowanych utworów Karola Szymanowskiego, wydany nakładem PWM jako suplement do trójjęzycznej źródłowo–krytycznej serii Dzieł (Gesamtausgabe / Complete Edition) kompozytora. Prace nad tomem prowadzone były we współpracy z redaktorką edycji, Teresą Chylińską, która decydowała m.in. o selekcji materiału. Ostatecznie w suplemencie znalazły się faksymilia, odpisy oraz sporządzone przez Jasińską–Jędrosz rekonstrukcje niektórych utworów.
Niedokończony koncert
Wśród faksymiliów znajdziemy m.in. liczący blisko 400 taktów szkic pierwszej części Koncertu fortepianowego. Z korespondencji kompozytora wiemy, że dziełem interesowali się m.in. Artur Rubinstein i amerykański pianista Robert Schmitz. Szymanowski pracował nad nim w latach 1924–1925, podczas pobytu we Lwowie, jednak po tragicznej śmierci siostrzenicy, Aliny Bartoszewiczówny, zarzucił prace nad koncertem i nigdy do niego nie powrócił. Zachowany szkic to pierwszy etap pracy nad utworem, a pełen skrótów i uproszczeń zapis nutowy – zamieszczony na sześciu systemach pięcioliniowych i dopełniony uwagami słownymi – przypomina raczej wyciąg fortepianowy niż partyturę orkiestrową.
Fragment zniszczonego Concertina
W opracowanym przez Jasińską-Jędrosz tomie znalazł się też fragment innego utworu na fortepian i orkiestrę. Przypuszczalnie jest to Concertino, które kompozytor pisał z myślą o sobie jako wykonawcy – utwór miał zastąpić w jego repertuarze IV Symfonię, którą Szymanowski chciał pozostawić „prawdziwym pianistom”. Niestety, rękopis niemal ukończonego dzieła spłonął w Bibliotece Narodowej w Warszawie w październiku 1944 roku, po Powstaniu Warszawskim. Zachowały się jedynie szkice partii fortepianu i szesnaście taktów partytury.
Trzeci mazurek, siedem pieśni
W autografie 2 Mazurków op. 62 znajdują się 64 takty trzeciego, nieznanego dotąd mazurka na fortepian. Niemal kompletny szkic utworu został zrekonstruowany przez autorkę tomu – rzeczywiście można tu mówić o trzecim mazurku, który z jakiegoś powodu ostatecznie nie wszedł do tego opusu.
Oprócz mazurka na rekonstrukcję pozwalały także zachowane szkice do siedmiu pieśni. Wśród nich znajdziemy m.in. wojskową pieśń na głos i fortepian Wiedzie nas Haller; rozbudowana i niejednorodna forma utworu każe przypuszczać, że jest to suita pieśni, z której kompozytor zrealizował pierwsze dwie części. Natomiast na doprowadzoną prawie do końca wygląda pieśń o incipicie Der Mond… steigt auf, o gęstej fakturze akompaniamentu oraz silnie schromatyzowanej melodyce i harmonice. Deklamacyjny charakter linii melodycznej głosu solowego przywodzi na myśl cykl Barwne pieśni op. 22.
Pozostawione przez Karola Szymanowskiego szkice to bogaty zasób cennych informacji dla badaczy jego twórczości. Stanowią wgląd w jego proces twórczy, wyobraźnię muzyczną i sposób kształtowania materiału. Dla kompozytorów i artystów wykonawców mogą stanowić również kanwę możliwych opracowań i rekonstrukcji. Czy ktoś pokusi się np. o nagranie trzeciego mazurka z op. 62 lub instrumentację I części Koncertu fortepianowego? Na razie pozostaje nam czekać na dalszy ciąg tej historii...
Chcesz wiedzieć więcej? Sięgnij po:
Szymanowski, Szkice, Kraków 2023
Elżbieta Jasińska–Jędrosz, Rękopisy utworów muzycznych Karola Szymanowskiego. Katalog, t. 1, Warszawa 1983.
Poświęcony szkicom Karola Szymanowskiego odcinek podcastu „DNA Muzyki Polskiej” (gościni: Elżbieta Jasińska-Jędrosz, rozmawia Mariusz Gradowski)
Najczęściej czytane:
Podczas 66. Krakowskiego Festiwalu Filmowego Jakub Piątek otrzymał Złotego Lajkonika dla reżysera najlepszego krótkometrażowego filmu dokumentalnego za film „Bacewicz x Bomsori”. Nagrodę przyznało jury Konkursu Polskiego w składzie: Olga Bobrowska, Łukasz M. Maciejewski i Maria Zbąska.
Kultowe piosenki Zygmunta Koniecznego, które dekady temu pokochała publiczność w nowym opracowaniu Cezarego Duchnowskiego ukażą się w formacie LP. Cieszący się ogromną popularnością album wydany nakładem ANAKLASIS z udziałem Agaty Zubel, Andrzeja Bauera, Bartka Wąsika, Cezarego Duchnowskiego oraz Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia pod dyrekcją Alexandra Humali dostępny w sprzedaży na winylu od 19 czerwca.
Już 12 czerwca o godz. 18.00 zapraszamy do Kluboksięgarni UNA w Krakowie na wyjątkowy wieczór muzyczny. Podczas koncertu usłyszymy najnowsze utwory Grzegorza Frankowskiego na kontrabas i fortepian – zarówno w ich oryginalnym brzmieniu, jak i w niepowtarzalnych aranżacjach jazzowych, wzbogaconych o improwizacje.
W czerwcu kompozytorzy współpracujący z Polskim Wydawnictwem Muzycznym prezentują swoje najnowsze dzieła podczas znaczących festiwali oraz ważnych wydarzeń w Polsce i za granicą. Prawykonania utworów Jacka Domagały, Tadeusza Wieleckiego, Joanny Wnuk-Nazarowej, Zygmunta Krauze i Mikołaja Piotra Góreckiego zabrzmią w: Poczdamie (Niemcy), Arnhem (Holandia), Katowicach, Warszawie i Gdańsku.
12 miniatur fortepianowych to zbiór utworów Stefana Feliksa Gąsieńca, które estetyką i wyrazem przenoszą do stylów muzycznych minionych epok. Cykl inspirowany jest historią Warszawy przełomu XIX i XX wieku, a każda miniatura to muzyczny obraz miejsc, postaci i atmosfery stolicy.
W ramach Funduszowego Maja, organizowanego przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, zaprosiliśmy Was do udziału w grze „Escape room z Polską Biblioteką Muzyczną: Karol Szymanowski i zaginiona partytura". Muzyczna zabawa rozegrała się 27 maja w przestrzeni krakowskiej Kluboksięgarni UNA.
Kompozytorem miesiąca, którego dorobek i życiorys pragniemy naświetlić w czerwcu, jest Ludomir Różycki (1883–1953). Za sprawą sukcesów na polu muzyki scenicznej uznawany jest za najważniejszego polskiego autora oper po Moniuszce oraz za twórcę polskiego baletu narodowego. Ponadto walnie przyczynił się do rozwoju polskiej muzyki symfonicznej poprzez swe dzieła orkiestrowe. Muzykę Różyckiego chwalono przede wszystkim za bogatą inwencję melodyczną oraz bardzo kunsztowne operowanie brzmieniem aparatu orkiestrowego.
31 maja rozpoczęła się 66. edycja Krakowskiego Festiwalu Filmowego – jednego z najstarszych i najważniejszych festiwali filmów dokumentalnych i krótkometrażowych w Europie. Tegoroczna odsłona wydarzenia ponownie łączy świat filmu, muzyki i sztuki, a Polskie Wydawnictwo Muzyczne uczestniczy w festiwalu zarówno jako partner wydarzenia, jak i producent filmu zakwalifikowanego do prestiżowego Konkursu Polskiego.
W konkursie Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek na Najpiękniejsze Polskie Książki 2025, w którym Jury docenia m.in. koncepcję edytorską, nowatorskie opracowania graficzne, typograficzne i poziom artystyczny ilustracji, wyróżnienie w kategorii INNE (bibliofilskie, mapy, nuty itp.) zdobyła publikacja opracowana przez Agnieszkę Budzińską-Bennett i Marca Lewona – Kodeks Krasińskich. Edycja wykonawcza z esejami i komentarzem krytycznym.
Jeden z najważniejszych polskich kompozytorów, którego muzyka grana jest w najsłynniejszych salach koncertowych i scenach operowych. Rozpoznawalny na całym świecie – w kręgach melomanów, ale również wśród fanów popkultury – jego dzieła pojawiają się w filmach, np. słynnym „Lśnieniu” Stanleya Kubricka. Mowa o Krzysztofie Pendereckim, którego barwne życie i twórczość opisała Dorota Szwarcman w najnowszej książce z serii „Małe Monografie”. Już dziś premiera publikacji wydanej nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.
