Aktualności
KOMPOZYTOR MIESIĄCA: Andrzej Krzanowski
2026-04-02
W kwietniu, w ramach akcji Kompozytor Miesiąca, skupiamy się na postaci i twórczości Andrzeja Krzanowskiego (1951–1990) celebrując 75. rocznicę jego urodzin. Był on artystą bezkompromisowym, który w swej działalności artystycznej zasłużył się zarówno jako kompozytor, jak i instrumentalista. Z dzisiejszej perspektywy jego dorobek postrzegany jest jako jeden z kluczowych pomostów pomiędzy bezkompromisową awangardą a swoistym zwrotem ku tradycji.
Krzanowski był absolwentem katowickiej Wyższej Szkoły Muzycznej, gdzie studiował kompozycję pod kierunkiem Henryka Mikołaja Góreckiego oraz grę na akordeonie w klasie Joachima Pichury. Jako kompozytor zadebiutował w połowie lat 70., szybko zyskując uznanie w kraju i za granicą. Jego twórczość wpisuje się w nurt tzw. „nowej generacji”, w którym artyści odchodząc od najbardziej radykalnych założeń awangardy, nie odrzucali wszystkich wyniesionych z niej doświadczeń lecz wzbogacali je o elementy tradycji, ze szczególnym skupieniem na emocjonalnym oddziaływaniu muzyki na słuchacza.
Jednym z ważniejszych wydarzeń artystycznych w życiorysie Andrzeja Krzanowskiego stał się organizowany przez Krzysztofa Drobę festiwal „Młodzi Muzycy Młodemu Miastu” w Stalowej Woli. To tam, w latach 1976-1979, Krzanowski wraz z Eugeniuszem Knapikiem i Aleksandrem Lasoniem zapisali się na kartach historii muzyki polskiej jako „pokolenie stalowowolskie” - grupa śląskich kompozytorów, która w swojej muzyce stopniowo odłączała się od dotychczasowych trendów awangardy, ukierunkowanych na serializm i sonoryzm. Z racji tego samego roku urodzenia oraz wspólnego debiutu zaczęto zwać ich „pokoleniem ‘51”.
„Byliśmy kolegami ze studiów. W Stalowej Woli jakąś niewidzialną nicią Krzysztof Droba połączył nas w pokolenie i okazało się, że są pewne cechy naszej twórczości, które umożliwiały zebranie zupełnie innych osobowości artystycznych w ramy jednej grupy.” – wspominał Eugeniusz Knapik.
Andrzej Krzanowski z żoną Grażyną, 1978 r., fot. z archiwum rodzinnego
Krzanowski i inni kompozytorzy jego pokolenia nie odrzucali wszystkich zdobyczy awangardy – pewne elementy nowej techniki dźwiękowej włączali bowiem chętnie do swoich utworów. Jednak ich działalność zbiegła się z czasem rodzenia się nowych tendencji w muzyce, obalania mitu o bezwzględnej wartości nowości, poszukiwania sensu muzyki nie tylko w jej konstrukcji, ale też w wyzwalanych przez nią emocjach.
Ogromnym wkładem Krzanowskiego dla kultury muzycznej było „odczarowanie” akordeonu i de facto jego nobilitacja w szeregach sztuki współczesnej. Na swoim instrumencie poszukiwał nowych brzmień, poszerzając arsenał środków wykonawczych m. in. o nowatorskie zjawiska sonorystyczne. Poprzez swoją działalność wykonawczą oraz kompozytorską udało mu się zmienić zdecydowanie negatywne postrzeganie tego instrumentu w środowisku artystycznym oraz zwrócić na niego uwagę twórców i odbiorców muzyki nowej. Szczególnie ważny w tym aspekcie był kilkukrotny udział Krzanowskiego w roli wykładowcy na Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki w Darmstadt (Darmstädter Ferienkurse).
W swoich utworach solowych i kameralnych na akordeon (m.in. cykl 6 Ksiąg na akordeon) wykorzystał pełnię możliwości technicznych i brzmieniowych instrumentu, tworząc dzieła wirtuozowskie, które prędko stały się stałym elementem repertuaru światowego. Z kolei w utworach na większą obsadę wykonawczą (np. w słynnych Audycjach) powierzał akordeonowi rolę podmiotu lirycznego prowadzącego narrację. Krzanowski tworzył także cenioną w środowisku muzykę pedagogiczną (zbiory: Kalangra, Gakkaj oraz Mały deszczyk w Urmatt dla najmłodszej orkiestry akordeonowej) pisaną z myślą o wprowadzaniu dzieci w świat współczesnej brzmieniowości akordeonu już na wczesnym etapie rozwoju artystycznego.
W historii muzyki polskiej Andrzej Krzanowski zapisał się wielkimi literami również za sprawą wizjonerskich pomysłów, z których wielu nie udało się zrealizować za jego życia. Jednym z przykładów jest meta-opera Audycja V, której premiera miała miejsce dopiero w 2018 roku. „Jego [Krzanowskiego] wyobraźnia i wrażliwość sięgała daleko do przodu, daleko poza czasy, w których żył i daleko poza jego środowisko” – podkreślał Szymon Bywalec, który poprowadził prawykonanie tego dzieła.
Za swą twórczość kompozytorską Krzanowski otrzymywał liczne nagrody, ponadto był laureatem stypendiów ufundowanych przez Witolda Lutosławskiego i Scottish Arts Council. Koncertował i wykładał na wielu prestiżowych kursach i festiwalach w Europie (m. in. Austria, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy, Portugalia, Włochy). W projekcie „100 na 100. Muzyczne dekady wolności” wybrano jego Audycję IV jako dzieło reprezentujące rok 1975.
W swojej muzyce Krzanowski potrafił z wyjątkowo pozytywnym efektem zderzyć wyrafinowane, niemal surrealistyczne i oniryczne barwy dźwiękowe (często korzystając z sonorystyki) z tradycyjnym cytatem i prostą frazą melodyczną. Zachowywał przy tym wewnętrzną spójność dzieła nawet w momentach gwałtownych kulminacji. W utworach literacko-muzycznych (m.in. cykl Audycji I–VI) odszedł od awangardowej praktyki „rozbijania” tekstu na sylaby i traktowania ich jako zjawisko foniczne. Skupiając się na silnym przekazie emocjonalnym, traktował słowa i ich znaczenie jako faktyczny nośnik treści.
Andrzej Krzanowski zmarł przedwcześnie, w wieku zaledwie 39 lat. Pozostawił jednak po sobie spuściznę, która do dziś inspiruje wielu wykonawców i badaczy. Swoją postawą twórczą pokazywał jak łączyć radykalną nowoczesność z zakorzenioną w tradycji emocjonalnością. Jako pedagog i prezes śląskiego oddziału Związku Kompozytorów Polskich, był nie tylko kreatorem własnego języka dźwiękowego, ale także aktywnym animatorem życia muzycznego.
Źródła cytatów:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/
Video „Andrzej Krzanowski / o kompozytorze” na kanale YT NOSPR official
Źródło zdjęć:
https://www.andrzejkrzanowski.pl/biografia.html
Najczęściej czytane:
Muzyka L.U.C.-a (Łukasza Rostkowskiego) do filmu Chłopi doczekała się opracowania na fortepian. Publikacja przygotowana przez Stefana Feliksa Gąsieńca i wydana przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne pozwala pianistom sięgnąć po jeden z najbardziej charakterystycznych elementów artystycznego świata filmu – w przystępnej i czytelnej formie.
Jak brzmiała muzyka baroku i ile swobody miał wykonujący ją muzyk? Czy zapis nutowy mówił mu wszystko, czy pozostawiał przestrzeń na improwizację? I dlaczego te same melodie zdobiono inaczej we Francji, a inaczej we Włoszech? Zapraszamy na minirecital i spotkanie z profesorem Markiem Toporowskim 8 października o godz. 18:00 w kluboksięgarni UNA, podczas którego poznamy z bliska muzykę epoki baroku.
Warszawa ponownie staje się stolicą muzyki najnowszej, a to za sprawą ruszającej 69. Edycji Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. W tym roku hasłem przewodnim imprezy są „Znaki”. Polskie Wydawnictwo Muzyczne – Partner Festiwalu – zaprasza na dwa spotkania autorskie, wokół premierowych publikacji poświęconych postaciom związanym z festiwalem.
Motywy muzyczne, próbki dźwiękowe i wizualne, słowa, głoski, grafiki, gesty, taniec, światło i aranżacja przestrzeni. 69. Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień" odbędzie się w dniach 18-26 września 2026 roku pod niezwykle nośnym i fascynującym hasłem "Znaki".
Zapraszamy na koncert Marty Mołodyńskiej-Wheeler i Grzegorza Manii, który odbędzie się już 23 września o godzinie 18 w kluboksięgarni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego na krakowskim Rynku. W programie znajdą się utwory artystki – kompozytorki i pianistki – przeznaczone na fortepian solo i na cztery ręce.
ANAKLASIS ponownie sięga do skarbnicy polskiej fonografii – tym razem w poszukiwaniu DNA romantycznego wirtuoza. W roku Konkursu Wieniawskiego wytwórnia przywraca do życia historyczne nagrania obu koncertów skrzypcowych kompozytora. W interpretacjach Oleha Krysy i Romana Totenberga pobrzmiewa jednak coś więcej niż tylko echa dawnych mistrzów…
9 września w Sali Białej poznańskiego Hotelu Bazar odbyła się konferencja prasowa 17. Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego. Muzyczne zmagania 50 uczestników z całego świata będziemy mogli oglądać od 8 do 25 października. Polskie Wydawnictwo Muzyczne i „Ruch Muzyczny” są partnerami wydarzenia.
Na wrzesień Polskie Wydawnictwo Muzyczne przygotowało aż cztery książkowe premiery. Tym razem czytelnicy będą mogli wybrać się w podróż przez XX i XXI wiek, poznając ważne dla polskiej muzyki postaci – od Karola Szymanowskiego przez Józefa Kofflera, Tomasza Sikorskiego po Lidię Zielińską. Wśród nowości znalazła się zarówno zwięzła monografia, jak i obszerne opracowanie, katalog tematyczny, a także rozmowa pełna wspomnień i anegdot. Cztery książki, różne perspektywy i sporo muzyki do odkrycia – w nowych publikacjach każdy znajdzie własny sposób na spotkanie z muzyką XX wieku.
14 września w prestiżowym Teatro Petruzzelli w Bari odbędzie się włoska premiera dwuaktowej opery Zygmunta Krauze, opowiadającej o przejmujących losach Bony Sforzy d’Aragona. Wystawienie tego dzieła w Bari ma wymiar symboliczny – to właśnie w tym mieście tytułowa bohaterka spędziła ostatnie lata życia i została pochowana.
Muzyka Antonia Vivaldiego wciąż zachwyca, inspiruje i prowokuje do nowych interpretacji. Już 13 września o godz. 18.30 w Sali Złotej Filharmonii im. Karola Szymanowskiego w Krakowie odbędzie się spotkanie poświęcone jednemu z najbardziej fascynujących kompozytorów w historii muzyki. O Vivaldim, jego twórczości, inspiracjach i nowych interpretacjach opowiedzą w rozmowie Mateusz Borkowski i Stanisław Słowiński. Wstęp za okazaniem biletów na koncert „Vivaldi Experience”.
